God opnieuw verbeeld

Een theologische kunstbeschouwing

Wessel Stoker

 
 

paperback/ gebrocheerd: € 29.50: GRATIS verzending! (NL)

ISBN: 9789079578962, geïllustreerd, 322 blz., June 2019
Formaat: 23.7 (h) x 17.0 (b) x 2.4 (d) cm. Gewicht: 737 gram.

Uitgever: Vrije Uitgevers, De

serienaam/reeks: Figura Divina

beschrijving

Het is verrassend hoe religieuze symboliek in de moderne kunst een breed publiek aanspreekt. Ook bij mensen die niets hebben met de kerk. Kunst en religie zijn aan elkaar verwant omdat ze beide willen laten zien waar het in het leven eigenlijk over gaat.
Vincent van Gogh, Graham Sutherland, Marc Mulders, Henk Helmantel, Marlene Dumas en andere moderne kunstenaars verbeelden God en Christus met een nieuwe beeldtaal. Hun kunst heeft een functie in het maatschappelijk leven: als dialoog, als vorm van protest en als spirituele verdieping.
Stokers 'God opnieuw verbeeld' is het nieuwe standaardwerk over religieuze symboliek in de moderne kunst. De opvolger van Van der Leeuws 'Wegen en grenzen'.

Inkijkexemplaar:

Meer teksten en voorbeelden:

over de schrijver(s)Godsdienstfilosoof Wessel Stoker bekleedde de bijzondere leerstoel Esthetica aan de Vrije Universiteit. Van zijn hand verschenen onder meer: Is vragen naar zin, vragen naar God? (1993), Is geloven redelijk? (2004) en Kunst van hemel en aarde (2012).inhoudsopgaveWOORD VOORAF 11

INTRODUCTIE 13

1. Waar gaat het om? 13
2. Opzet van de studie 16

Deel I
Is kunst, God of het beeld het probleem?

1. KUNST HET PROBLEEM? 21
1.1. Inleiding 21
1.2. Heilig portret en verhalend beeld 22
1.3. Hans Belting: kunst als probleem 23
1.3.1 De macht van het middeleeuwse cultusbeeld 24
1.3.2 Conflict met het kunstbeeld 28
Theologische beeldkritiek 28
Het nieuwe kunstbeeld 29
Een icoon is geen westers religieus schilderij 32
1.4. Het religieuze beeld in en na de Middeleeuwen 33
1.5. Hedendaagse kunstbegrip(pen) en het religieuze beeld 38
1.5.1 Het ‘Grote Verhaal’ van de kunst 39
De formalistisch-esthetische opvatting 40
Clive Bells formalisme als kunstreligie 42
1.5.2. Het ‘Grote Verhaal’ van de kunst verzwakt 43
Moderne kunst: medieval modern 46
1.5.3. Het functioneel-esthetische kunstbeeld 46

2. GOD HET PROBLEEM? 49
2.1. Inleiding 49
2.2. The Problem of God: een tentoonstelling in Düsseldorf (2015) 49
2.3. Jean-Luc Nancy: het einde van de christelijke kunst 52
2.3.1. Deconstructie van het christendom 53
Schepping als opening 55
Incarnatie: een zichzelf leeg maken 56
Verdwijning van goddelijke aanwezigheid 57
2.3.2. Het beeld presenteert zichzelf in zijn materialiteit 58
2.3.3. Pontormo’s Bezoek van Maria aan Elisabeth 60
2.4. Slotbeschouwing 62
Beeld als materialiteit en presentie 62
God het probleem? 63

3. HET BEELD HET PROBLEEM? 66
3.1. Inleiding 66
3.2. Beeldcrisis als crisis van het zichtbare 68
3.2.1. De tv-cultuur 68
3.2.2. Mens: beeld als imago 69
3.2.3. Schilderkunst: het ongeziene zichtbaar maken 70
Courbets realisme contra de crisis van het zichtbare 73
3.3. De icoon als alternatief voor de beeldcrisis 74
De onzichtbare blik en de icoon 76
3.4. Kunst en christendom 77
Het schilderij: glorie contra armoedekunst 78
Het godsbeeld: God persoonlijk en bovenpersoonlijk 80

Deel II
Beelden van God in moderne en hedendaagse kunst

4. GOD IN BEELD 85
4.1. Is God uit te beelden? Mozes in Schönbergs opera 85
4.2. Het christendom en het beeld van God 87
4.2.1. Roebljovs Heilige Drie-eenheid 90
4.2.2. De Triniteit van Masaccio 93
4.2.3. God als paus of Jupiter 95
Een patstelling? 97
4.3. God in de schepping: Vincent van Gogh 99
4.3.1. De zaaier met ondergaande zon (juni 1888) 100
4.3.2. Sterrennacht boven de Rhône (sept. 1888) 103
De natuur tijdens Van Goghs ziekte 105
God verbeeld in zijn handelen 106
4.4. God abstract verbeeld: de Black Paintings van Ad Reinhardt 107
4.5. Slotbeschouwing 112
Twee tegenwerpingen 112
De uitleg van een kunstwerk 112
God verbeeld als thema of als motief 113

5. HET GELAAT VAN CHRISTUS 115
5.1. Inleiding 115
5.2. Een argument voor de echtheid van het Mandylion 115
De icoon het Mandylion 115
Lossky over het ‘niet door handen gemaakte’ Heilig Gelaat 116
5.3. Het ‘echte beeld’ ter discussie 117
Het Christusbeeld in het Nieuwe Testament 119
5.4. Hedendaagse verbeeldingen van het Heilig Gelaat 120
5.4.1. Alexej von Jawlensky: het Gelaat als verinnerlijkt meditatie-beeld 120
Jawlensky’s Gezichten 121
De synthese 122
De oervorm van het mystieke Gelaat 124
Jawlensky’s Gezichten en de oosters-orthodoxe icoon 126
5.4.2. Georges Rouault: Christus onder ons 127
De lijdende Christus in Miserere 129
De Christusopvatting à la Dostojewski 131
5.4.3 Lefteris Olympios: een politieke Veronica 132
5.5. Continuïteit of discontinuïteit in het Heilig Gelaat? 133
Horizonversmelting 133
Het Heilig Gelaat van Jawlensky, Rouault en Olympios 135

6. CHRISTUS ALS MENS VAN VLEES EN BLOED 137
6.1. Inleiding 137
6.2. Kerst als kosmisch gebeuren: Paul Thek 138
Die Krippe 139
Medieval modern 142
6.3. Daden van liefde en gerechtigheid: Rosemberg Sandoval 143
Baby Street en Dirt 143
Kunst en de (re)presentatie van geweld 145
6.4. Het kruis: vernedering en verhoging 146
6.4.1. Doeken van vlees en bloed: Marc Mulders 148
6.4.2. Een vergelijking met Paul Theks Technological Reliquaries .
en Francis Bacons Crucifixion (1965) 149
Paul Thek, Technological Reliquaries 149
Francis Bacon, Crucifixion (1965) 151
6.4.3. Deconstructie van de schoonheid van het kruis: Marc Mulders 155
6.4.4. Kruisafneming: The Messenger van Lefteris Olympios 158
6.5. Slotbeschouwing 159

7. DE GEEST, TOEKOMST EN VOLTOOIING 161
7.1. Inleiding 161
Anselm Kiefer, Sende Deinen Geist aus (1974) 161
Opzet van dit hoofdstuk 162
7.2. Gijs Frieling: het Paasmysterie 163
7.3. Alfred Manessier: ‘Ode aan het Licht’ (de drie-ene God) 165
De Heilige Geest 166
Een verhalende Triniteit 167
Liturgische kunst 167
7.4. Graham Sutherland: Christus in heerlijkheid 168
Een vernieuwde beeldtaal 168
Lijden en macht 170
7.5. Marc Mulders: Het Laatste Oordeel 171
7.6. Marlene Dumas: Jesus Serene en de (toekomstige) gemeenschap van mensen 175
Kunst en werkelijkheid: realisme 176
Geconstrueerde representatie 177
Jesus Serene: een geconstrueerde representatie 178
Beeld en woord 181
7.7. Max Beckmann: een nieuwe hemel en aarde 182
7.8. Slotbeschouwing 183

AFBEELDINGEN 185

Deel III
Kunst als vindplaats van God
8. RELIGIEUZE KUNST ALS SYMBOOL 231
8.1. Inleiding 231
8.2. Een vlek of een schilderij? 231
8.3. Religieuze kunst als symbool 233
8.4. De representatieve symboolopvatting 234
8.5. De presentatieve symboolopvatting 236
De werkelijkheid in aanleg sacramenteel 239
8.6. Representatie of presentie? 242

9. THEORIEËN OVER HET RELIGIEUZE BEELD 244
9.1. Inleiding 244
9.2. Icoon als reliek 245
Johannes van Damascus 247
Paul Moyaert 248
9.3. Icoon als persoonsrelatie 250
Theodorus van Stoudios 250
Is Wolterstorffs handelingstheorie een verheldering? 253
Jean-Luc Marion 254
9.4. Beeld als religieuze diepte: Paul Tillich 256
‘Seculiere’ kunst en de moed om te zijn 258
De theorie in discussie 260
9.5. Intermezzo: het beeld als presentie 260
Gods presentie in het beeld: een open mogelijkheid 261
9.6. Interactie en disclosure 263
Het religieuze van het kunstwerk: hints 263
Disclosure 264
Hints en ‘vreemde onderscheiding’ 264
9.7. Tot besluit: religieuze kunst is heilige kunst 266

10. RELIGIEUZE KUNST: HET ESTHETISCHE EN HET MUSEUM 268
10.1. Inleiding 268
10.2. Het esthetische: kunst en het religieuze beeld 269
10.2.1. Schoonheid theologisch beschouwd 269
Schoonheid, het esthetische en kunst 271
10.2.2. De schone vorm in dienst van waarheid: Hans-Georg Gadamer 271
10.2.3. Esthetische begrippen: eenheid, complexiteit en intensiteit 276
10.3. Het museum als plaats van visuele vroomheid 279
Terughoudendheid tegenover de georganiseerde religie 280
Museum en kerk: meer openheid 281
Tentoonstellingen over religieuze kunst 282
Seeing Salvation 284

11. WAARTOE HET RELIGIEUZE BEELD? 286
11.1. Inleiding 286
11.2. Beeld en woord 287
Geen wezenlijk verschil tussen beeld en woord 288
Het eigene van het beeld in onderscheid van het woord 290
11.3. Omgang met het beeld 292
[ 10 ]
11.3.1. Dialoog 292
Een environment van Derk Thijs en Chris Brans 293
Het heilige en profane 294
11.3.2. Communicatie met God of Christus 296
Nicolaas van Cusa over het zien van God 296
11.3.3. Herinnering en onderricht 298
11.3.4. Profetisch protest 301
11.3.5. Dank en lof 303
Schoonheid in Henk Helmantels werk 304
Schoonheid als religieuze kunstervaring 305
Het schone en het kwaad 306
Het schone en het goede 307
11.4. De visuele praktijk als spel 307

BIBLIOGRAFIE 313

AFGEBEELDE KUNSTWERKEN 329

INDEX 339

FIGURA DIVINA SERIE 345
toelichtingHet is verrassend hoe religieuze symboliek in de moderne kunst een breed publiek aanspreekt. Ook bij mensen die niets hebben met de kerk. Kunst en religie zijn aan elkaar verwant omdat ze beide willen laten zien waar het in het leven eigenlijk over gaat.
Vincent van Gogh, Graham Sutherland, Marc Mulders, Henk Helmantel, Marlene Dumas en andere moderne kunstenaars verbeelden God en Christus met een nieuwe beeldtaal. Hun kunst heeft een functie in het maatschappelijk leven: als dialoog, als vorm van protest en als spirituele verdieping.
Stokers 'God opnieuw verbeeld' is het nieuwe standaardwerk over religieuze symboliek in de moderne kunst. De opvolger van Van der Leeuws 'Wegen en grenzen'.
  1. Leg in mijn winkelwwagen!

Meer boekennieuws op Facebook.